Oorsponkelijk artikel op economielinks van Alexander Beunder

Sinds de afgelopen tienduizend jaar heerst er een uitzonderlijk stabiel klimaat op aarde. Het is precies de periode waarin de mensheid de landbouw kon ontwikkelen en de stap maakte van jager-verzamelaar tot wat het nu is. Dat is geen toevalligheid, volgens Williams James Burroughs in zijn boek Climate Change: A Multidisciplinary Approach (Cambridge University Press, 2007). Zijn grafiek toont hoe zeldzaam en kwetsbaar het klimatologische fundament van de mensheid is. En hoe riskant de door mensen veroorzaakte klimaatverandering.

“Het is duidelijk dat we het geluk hebben gehad in een periode te leven van relatieve klimaatstabiliteit gedurende de laatste 10.000 jaar. Onze hoop moet zijn dat noch de natuurlijke veranderingen noch veranderingen door antropogene activiteiten ons te ver zullen duwen van de omstandigheden van deze relatief stabiele periode, die alle geregistreerde geschiedenis van de mensheid en nog veel meer omvat.”

Aldus Burroughs in zijn introductie.

Het zou deel uit moeten maken van ons collectieve historische geheugen. Op scholen wordt de Tweede Wereldoorlog behandeld, de Franse Revolutie en het Romeinse Rijk. Is het, om de ontwikkeling van de moderne samenlevingen te begrijpen, niet net zo belangrijk om de volgende grafiek te kennen?

klimaat-variatie-60kyear

Burroughs, 2007, p.244. Fig.8.17.b.

De grafiek toont een schatting van de verandering van de klimaatvariantie gedurende de afgelopen 60.000 jaar, gebaseerd op metingen in de buurt van Groenland en de Noord-Atlantische Oceaan. Die variantie is berekend door te meten in hoeverre temperaturen van decennium tot decennium (binnen mensenlevens dus) afwijken van gemiddelden over zo’n 200 jaar
Wat direct opvalt is dat de variantie enorm gedaald is sinds circa 10.000 jaar geleden – rond het einde van de laatste ijstijd en het begin van het Holoceen. De variantie daalde met een factor 5 tot 10, aldus Burroughs.

Het interglaciaal klimaat waarin we leven is dus niet alleen warmer dan de ijstijd ervoor, maar ook een stuk stabieler.

Die stabiliteit was cruciaal voor de mens om landbouw te kunnen ontwikkelen en de stap te zetten van jager-verzamelaar naar gevestigde samenlevingen, aldus Burroughs (p.245): “De wilde schommelingen voor de start van het Holoceen moeten onvoorstelbaar meer eisend zijn geweest dan ons huidige klimaat. Ze zouden een uitzonderlijk aanpassingsvermogen, flexibiliteit en migrerende levensstijl hebben geëist voor de aanpassing aan veranderende milieuomstandigheden. Het is waarschijnlijk juist om te zeggen dat zelfs nu een dergelijk klimaat elke vorm van landbouw, zoals wij die momenteel kennen, vrijwel onmogelijk zou maken”.

Klimaatverandering en klimaatvariantie

In een optimistische bui kun je fantaseren over de mogelijk positieve effecten van de door mensen veroorzaakte klimaatverandering. Nederland krijgt misschien wel het aangename klimaat van Zuid-Frankrijk. Je ziet misschien bloeiende wijngaarden voor je in onze provincies. Meer vakanties in eigen land.

Je denkt dan alleen aan de verwachte verandering in de gemiddelde temperaturen. “Een grove oversimplificatie”, aldus Burroughs. Je ziet de mogelijk grotere klimaatvariantie over het hoofd.

Periodes van hevige neerslag afgewisseld met hittegolven en droogtes. Mislukte oogsten en sociale onrust. Het zijn allemaal scenario’s waarop we de kans vergroten volgens de klimaatwetenschap.

Nu is er over klimaatvariantie weinig concreets te voorspellen, aldus Burroughs. Het klimaat is immers ontzettend complex want het wordt beïnvloed door veel natuurlijke en menselijke factoren.

Wel zegt Burroughs iets over het risico op grotere klimaatvariantie (p.323): “Alles wat we kunnen zeggen is dat, in een tijd dat menselijke activiteiten naar verwachting een significante impact hebben, de kans dat het klimaat onstabieler wordt toeneemt.”

Het IPCC gaf in een rapport uit 2012 een aantal voorzichtige voorspellingen over extreme weersomstandigheden voor de 21e eeuw: Het is waarschijnlijk dat zware neerslag in veel regio’s zal toenemen, het is waarschijnlijk dat de windsnelheid van orkanen zal stijgen en het is vrijwel zeker dat er intensere en langere hittegolven zullen zijn in de meeste regio’s. Er is ook een vermoeden dat er meer droogtes zullen zijn in veel gebieden, in zowel Europa, Afrika als Noord- en Zuid-Amerika.

Kosten-baten vs black swan

Sommige economen behandelen klimaatverandering als een enigszins voorspelbaar fenomeen waar een kosten-baten analyse op los is te laten. Economische factoren + Klimaatverandering = Economische voorspelling. Econoom Nicholas Stern schatte in zijn Stern Review (2006) bijvoorbeeld hoeveel schade klimaatverandering zou aanrichten aan het wereldwijd economisch product.

Maar als klimaatstabiliteit het fundament van de moderne samenlevingen vormt, zoals Burrough’s grafiek suggereert, hoeveel economie gaat er dan verloren als dat fundament verdwijnt? Inderdaad, die kosten zijn niet uit te drukken in economische cijfers.

Econoom Robin Hahnel heeft volgens mij een betere perceptie van het probleem. Hij keert zich tegen de kosten-baten analyses en betoogt dat we de kosten van klimaatverandering als een black swan moeten beschouwen: een risico op een gigantisch probleem met zulke hoge kosten dat het te allen tijde voorkomen moet worden.